İmza

Adınızı kaç kişi biliyor?

Ben bugün yeni bir isim öğrendim.

Altı yüz yıl önce yaşamış kaç kişinin ismini bilir ki insan? Birkaç padişah, kral, paşa, filozof, bilim insanı… Tarih kitaplarının kıyısına köşesine ismini yazdırabilmiş, kendi zamanının ötesine geçebilmiş birkaç kişi işte.

Yaklaşık altı yüz yıl önce yaşamış bir çini ustasının ismini öğrendim bugün.

Binlerce yılı kapsayan tarih biliminin tamamı, insanın yeryüzündeki serüveninin yalnızca küçük bir kısmını aydınlatabiliyor. Bu kadar büyük bir zaman skalasının içinde ‘bize ayrılan sürenin sonuna göz açıp kapayıncaya kadar gelmiş gibi hissetmek’ çok da şaşırtıcı değil.

Böyle geniş bir perspektiften bakınca kendi hayatımızafarklı anlamlar biçebiliriz. Bir yandan “Okyanusta damla isek neye ne kadar etkimiz olabilir?” düşüncesi kaplayabilir zihnimizi. Ancak diğer yandan uçsuz bucaksız okyanusun içinde bize ait olan tek damla odur.

Kaç nesil yaşar adımız?

Hem babamın dedesinin hem annemin dedesinin isimlerini biliyorum mesela. Birkaç geniş katılımlı aile sohbetinde adları geçmişti. Belki beş, belki on kere. Hepsi o. Onların hayatlarına dair bildiklerim birkaç satırı ancak doldurur. Hafızalarda yaşayan isimlerin ömrü genellikle birkaç nesille sınırlıdır. Oysa insanın ortaya koyduğu bir eser, hikâyesini uzak geleceğe taşıyabilir.

Yeryüzündeki ziyaretimizi anlatırken kullandığımız o damlayı, okyanustaki bir su damlası değil de divitimizi bandırdığımız bir mürekkep damlası olarak düşünürsek, tarih kitabına neler yazacağımız bize kalmış. Mehmed el-Mecnun divitini çini mürekkebine bandırdı ve imzasını attı eserinin altına. Üstelik bu imza, banisi bir padişah olan Bursa Yeşil Camii’nde bugün hâlâ okunabiliyor.

Altı yüz yıl önce yaşamış bu ustanın hayatına dair çok az şey biliyoruz. Nerede doğduğunu, kimlerden ders aldığını, başka hangi eserleri ürettiğini bilmiyoruz. Bildiğimiz, yaptığı işin üzerindeki imzanın yüzyıllar boyunca silinmediği.

Peki, bugün yaptığımız işlerin kaçında böyle bir imza bırakabiliyoruz?

Bazen tuğla ören bir usta, bazı tuğlaları ters koyarak deliklerinin dışa gelmesini sağlar. Delikli tuğlalar yan yana geldiğinde duvarda bir kalp şekli ortaya çıkar. Kim bilir belki de usta kelimeler yerine tuğlalarla içini döküyordur. Neşeli bir örnek olsa da bizim aradığımız estetik duvardaki kalpte değil. Çünkü her ustadan yaptığı işe bir sanat eseri itinası göstermesini bekleyemeyiz.

Bu nedenle daha göz önünde bir örnek verelim. Eski filmlerde gördüğümüz ferforje asansör kapılarını hatırlayın. Bugün de günümüz yönetmelik ve standartlarına uygun, işlemeli, estetik kapılar tasarlayabilir, yapabilir, her sabah bu kapıları izleyerek asansörün gelmesini bekleyebiliriz. Ama genellikle düz gri, inoks kapıların arasından geçerek günlük maceramıza adım atıyoruz.

Biz bir ustanın imzasından yola çıktık ama bu tercihlerde ustanın genellikle hiçbir söz hakkı olmuyor. Çünkü usta taşeronun, taşeron müteahhidin taleplerine cevap veriyor. Her şey dönüp dolaşıp müteahhitte bitiyor, değil mi?

Hayır, bitmiyor.

Eğer yapının emniyetinden asla taviz verilmemişse sıva altında kalan kabloların buattan prize kestirmeden gitmesinin kimseye zararı olmaz.Asansörün de en az arıza çıkaranı makbul olmak için ilk bakılan kriterdir.Bir arsaya proje hazırlarken emsal hakkımızı sonuna kadar kullanıp mümkün olduğunca fazla konut üretmek bir başarıdır. Çünkü daha pratik ve daha ekonomik çözümüBEN istiyorum. Sağlam binadan ucuz daire istiyorum. Her çocuğumun odası olsun, salonu biraz geniş olsun istiyorum. Ben halkım, çok şey istemiyorum, isteyemiyorum.

Bugün bir işçinin, bir memurun hatta beyaz yakalı birçok çalışanınbaşını sokabileceği orta halli bir daire alması bile çok zor. Yeterli birikim yapabilmek için yıllar sürentasarruf, bazen lüks bile sayılmayacak ihtiyaçlardan tavizler ve taşmayan bir sabır gerekli. Herkesin yapmak zorunda olduğu bir hesabı, durmak zorunda olduğu bir sınırı var.

Böylece yetecek kadarını talep etmek bir bakış açısına, hatta bir kültüre dönüşüyor. Tüketicinin daha güzelini isteme arzusu da üreticinin daha güzelini yapma şevki de arz ve talep hesabının içinde kaybolup gidiyor.

Mehmed el-Mecnun’un imzasını bugün okuyabiliyoruz. Tabi ki onun yaptığı işin aradan geçen yüzyıllara rağmen varlığını korumasında yalnızca ustalığının değil, o ustalığı ortaya çıkarabilmesine imkân veren şartların da payı vardı.Bir padişahın çalıştığı eserifinans etmesi ve duvara imzasını atmasına müsamaha göstermesi onun şansıydı. Özel ve nadir bir durumdu.Bu özel durumu sanki “eski zamanlarda her zanaatkar bir sanatçıydı, her ürün bir sanat eseriydi” gibi cümle ile genelleyemeyiz.

Beneminim ki o dönemde de tüm yapılar sanat eseri değildi. Bugün de değil. Yarın da olmayacak. Evimizin giriş kapısının üstünde bir sanatçının imzası olmayacak.

Çünkü bir sanat eserinde yaşama lüksüne sahip değiliz.