Erken tanı, güçlü umut

İREM ERBAŞ / RÖPORTAJ

Halk arasında “kan kanseri” olarak bilinen lösemi, kan hücrelerinin üretildiği kemik iliğinde olgunlaşmamış hücrelerin kontrolsüz biçimde çoğalmasıyla ortaya çıkan bir hastalıktır. Çocukluk çağı kanserlerinin yaklaşık yüzde 30’unu oluşturan ve en sık görülen kanser türü olan lösemi, erken tanı ve modern tedavi yöntemleriyle artık büyük ölçüde iyileştirilebiliyor. Çocuk Hematoloji ve Onkoloji Uzmanı Doç. Dr. Elif Güler Kazancı, hastalığın nedenlerinden belirtilerine, tedavi sürecinden kan ve kök hücre bağışının önemine kadar merak edilenleri anlattı.

Bursa Şehir Hastanesi’nde Çocuk Hematoloji ve Onkoloji Uzmanı olarak görev yapan Doç. Dr. Elif Güler Kazancı, Löseminin en çok 2-5 yaş arasında ortaya çıktığını belirtti. Kazancı, “Ülkemizde her yıl binin üzerinde çocuk lösemi tanısı alıyor. Bu da löseminin yalnızca bir ailenin değil, tüm toplumun meselesi olduğunu gösteriyor. Sevindirici olan ise çocukluk çağı lösemisinin bugün modern tıbbın en büyük başarı öykülerinden biri olmasıdır” dedi.

“AŞILAR LÖSEMİYE YOL AÇMAZ”

Çocukluk çağı kanserlerinde en sık görülen türün lösemi olduğu belirtiliyor. Çocuklarda löseminin ortaya çıkmasına neden olan faktörler nelerdir?

Tanı anında anne-babaların aklına gelen ilk soru çoğu zaman “Hamilelikte kullandığım bir ilaç mı, çektirdiğim bir röntgen mi, nerede hata yaptık?” oluyor. Ailelerimizin içini rahatlatmak isterim: Çocukluk çağı lösemisi, anne ya da babanın yaptığı veya yapmadığı bir şey yüzünden ortaya çıkmaz. Hastalık, kan hücreleri gelişirken genlerde rastlantısal olarak oluşan değişikliklerle başlar; bu değişikliklerin bir kısmı çocuk henüz anne karnındayken meydana gelir. Down sendromu gibi bazı doğumsal durumlar ya da yüksek doz radyasyon ve benzen gibi kimyasallara yoğun maruziyet riski artırabilir; ancak çocuklarımızın büyük çoğunluğunda belirli bir neden bulunamaz.

“Ailemizde kanser var, çocuğumda da olur mu?” sorusunu da çok sık duyuyoruz. Çocukluk çağı lösemisi kural olarak anne-babadan geçen kalıtsal bir hastalık değildir. Büyükanne, büyükbaba ya da diğer akrabalarda görülen erişkin kanserleri, çocukta lösemi gelişeceği anlamına gelmez. Risk yalnızca çok nadir görülen bazı ailesel yatkınlık sendromlarında artar; ailede genç yaşta ve çok sayıda kanser öyküsü varsa bunu çocuk doktorunuzla konuşmanız yeterlidir.

Aşılar lösemiye yol açmaz; tam tersine çocuklarımızı ağır enfeksiyonlardan korur. Sıradan çocukluk enfeksiyonlarını geçirmek de lösemi nedeni değildir. Hatta bazı araştırmalar, bebeklik döneminden itibaren kreşte ya da kardeşleriyle büyüyerek mikroplarla erken tanışan çocuklarda riskin biraz daha düşük olabileceğini düşündürüyor. Anne sütüyle beslenmenin de riski bir miktar azaltabildiğine dair veriler var. Dengeli ve ev yapımı beslenme çocuğun genel sağlığını destekler, ancak hiçbir besin tek başına lösemiye yol açmaz ya da onu önlemez. Şampuan, sabun, güneş kremi gibi günlük bakım ürünlerinin lösemiye neden olduğu da gösterilmemiştir.

DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN BELİRTİLER

Löseminin erken dönemde ortaya çıkan belirtileri nelerdir? Aileler hangi belirtilere karşı dikkatli olmalı ve ne zaman doktora başvurmalı?

Lösemi hücreleri kemik iliğini doldurdukça sağlıklı kan hücrelerinin yapımı azalır; belirtiler de bu eksiklikten kaynaklanır. Ailelerin şu işaretlere dikkat etmesini isteriz:

Solukluk, halsizlik, çabuk yorulma, oyun oynamak istememe ve normalde iştahlı iken iştahını kaybetme.

Darbe almadan ya da hafif bir çarpmayla oluşan, özellikle karın ve sırt gibi yumuşak bölgelerdeki morluklar; ciltte iğne başı büyüklüğünde kırmızı-mor noktalar; uzun süren burun ve diş eti kanamaları.

Çocuğu geceleri uykudan uyandıran, ağrı kesiciye yanıt vermeyen kemik ve eklem ağrıları; aniden başlayan topallama ya da yürümek istememe. Bu ağrılar bazen “büyüme ağrısı” sanılabiliyor. Büyüme ağrılarının aksine, bu ağrılarda çocuklar masajdan hoşlanmazlar.

Nedeni bulunamayan, bir haftayı aşan ateş.

Boyun, koltuk altı ya da kasıkta ağrısız, giderek büyüyen bezeler; karında şişlik ve dolgunluk.

Bu belirtilerin çoğu basit çocukluk hastalıklarında da görülebilir; paniğe gerek yoktur. Ancak birkaçı bir aradaysa beklemeden, tek bir belirti bile iki haftadan uzun sürüyorsa mutlaka çocuk doktoruna başvurulmalıdır. Basit bir tam kan sayımı ve kan yayması çoğu zaman yol gösterir; kesin tanı ise çocuk hematoloji-onkoloji merkezlerinde kemik iliği incelemesiyle konur.

“HER ÇOCUĞA AYNI TEDAVİYİ VERMİYORUZ”

Günümüzde çocukluk çağı lösemilerinin tedavisinde ne gibi gelişmeler yaşandı? Tedavi başarı oranları ve iyileşme süreci hakkında neler söyleyebilirsiniz?

1960’lı yıllarda lösemi tanısı alan çocukların ancak çok azı yaşayabiliyordu. Bugün ise çocuklarda en sık görülen tür olan akut lenfoblastik lösemide (ALL) iyileşme oranı yüzde 90’ın üzerine çıktı. Tedavi süreci yorucu ve sabır isteyen bir süreç olsa da tanı alan her 10 çocuktan yaklaşık 9’u iyileşerek büyüyor, okulunu bitiriyor, meslek sahibi oluyor ve hatta evleniyor.

Artık her çocuğa aynı tedaviyi vermiyoruz; lösemi hücresinin genetik özelliklerine ve tedaviye verdiği yanıtın çok hassas testlerle ölçülmesine göre her çocuğun risk grubunu belirleyip tedavinin yoğunluğunu kişiye göre ayarlıyoruz. Hedefe yönelik akıllı ilaçlar ve bağışıklık sistemini lösemiye karşı harekete geçiren akıllı ilaçlar, kemik iliği nakli, tekrarlayan ya da dirençli hastalıkta bile yeni bir umut oldu.

Ülkemizdeki sağlık altyapısının güçlenmesi de bu başarıya doğrudan katkı sağlıyor. Şehir hastanelerimizle birlikte çocuk hematoloji-onkoloji, çocuk yoğun bakım, çocuk cerrahisi ve enfeksiyon gibi birimler aynı çatı altında, günün her saati birlikte çalışabiliyor. Enfeksiyon riskini azaltan özel filtreli havalandırmaya sahip tek kişilik, ferah odalar sayesinde çocuklarımız ve refakatçi aileleri uzun yatış sürelerini çok daha konforlu ve hijyenik bir ortamda geçiriyor.

Lösemi tanısı alan çocukların tedavi süreci ne kadar sürüyor? Uzun süreli tedavinin çocukların eğitim hayatına, psikolojisine ve sosyal gelişimine etkileri neler oluyor? Bu süreçte ailelere ne gibi sorumluluklar düşüyor?

En sık görülen tür olan ALL’de tedavi yaklaşık 2 yıl sürüyor. Ancak bu, iki yıl hastanede kalınacağı anlamına gelmiyor. Yoğun tedavi dönemi olan ilk 6–8 ayda aralıklı yatışlar ve günübirlik kemoterapiler uygulanıyor; kalan “idame” döneminde ise çocuklarımız evinde yaşıyor, ilaçlarını çoğunlukla ağızdan alıyor ve düzenli kontrollere geliyor.

Amacımız yalnızca hastalığı tedavi etmek değil, çocuğu ruhsal, sosyal ve akademik olarak da hayata hazır tutmak. Milli Eğitim Bakanlığı iş birliğiyle hastanelerimizdeki hastane okullarında öğretmenlerimiz, yatan çocuklarımızın derslerini sürdürüyor; taburcu olduklarında evde eğitim ve uzaktan eğitim destekleriyle okullarıyla bağlarını koparmıyorlar. Yatışları boyunca çocuk psikologlarımız ve oyun ablalarımız oyun, resim ve müzik etkinlikleriyle çocuklarımızın moralini yüksek tutuyor. Kaygı ya da uyum sorunu yaşandığında, çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanlarımızla birlikte hem çocuğa hem de anne-babaya profesyonel destek sağlıyoruz.

Ailelere düşen en önemli görev, tedavi ekibiyle iş birliği içinde olmaktır. El hijyenine, kalabalık ortamlardan ve hasta kişilerle temastan kaçınmaya, ilaç ve beslenme önerilerine özen gösterilmelidir. Evdeki bireylerin grip aşısı olması da çocuğu korur. Bunun yanında çocuğa “kırılacak bir cam eşya” gibi davranmamak, günlük rutinini ve sınırlarını korumak ona güven verir. Evdeki sağlıklı kardeşlerin de ilgiye ihtiyacı olduğu unutulmamalıdır.

DOĞRU BİLİNEN YANLIŞLAR

Hastalıkla ilgili toplumda doğru bilinen yanlışlar nelerdir?

İyi niyetle yayılan bazı yanlış inanışlar, çocuklarımızı kimi zaman hastalığın kendisinden daha çok incitiyor.

Yanlış: “Lösemi bulaşıcıdır.” Doğrusu: Lösemi kesinlikle bulaşıcı değildir; sarılmakla, aynı sırada oturmakla ya da birlikte oynamakla geçmez. Çocuklarımız maskeyi başkalarını korumak için değil, tedavi nedeniyle zayıflayan bağışıklıklarını çevredeki mikroplardan korumak için takar. Okula ya da parka dönen bir çocuğu arkadaşlarından uzaklaştırmak, ona yapılabilecek en büyük haksızlıktır.

Yanlış: “Lösemi iyileşmez.” Doğrusu: Bugün lösemili çocukların büyük çoğunluğu tamamen iyileşiyor; okuluna, sporuna, hayallerine geri dönüyor.

Yanlış: “Saçları döküldüyse durumu ağırdır.” Doğrusu: Saç dökülmesi hastalığın ağırlığını göstermez; verilen ilaçların geçici ve beklenen bir yan etkisidir. Tedavi bittiğinde saçlar yeniden çıkar.

Yanlış: “Bitkisel kürler iliği güçlendirir.” Doğrusu: Hekime danışmadan verilen bitkisel ürünler karaciğer ve böbrekleri yorabilir, kemoterapi ilaçlarıyla etkileşerek tedavinin etkisini azaltabilir ya da yan etkilerini artırabilir. Çocuğun ihtiyacı, planlanan bilimsel tedavi ve dengeli, ev yapımı beslenmedir.

BİR BAĞIŞ, BİR ÇOCUĞA YENİ BİR HAYAT OLABİLİR

Lösemiyle mücadelede kan ve kök hücre bağışlarının önemi nedir? Bu konuda toplumsal farkındalığı artırmak için neler yapılmalı?

Lösemi tedavisinin görünmeyen kahramanları, hiç tanımadıkları çocuklar için kan ve kök hücre bağışlayan gönüllülerdir. Hem hastalık hem de yoğun tedaviler kemik iliğini bir süre baskıladığı için çocuklarımız tedavi boyunca sık sık eritrosit ve trombosit, halk deyimiyle kırmızı ve beyaz kan, desteğine ihtiyaç duyar; yani lösemi tedavisi kan ihtiyacını belirgin şekilde artırır. Kan laboratuvarda üretilemez, tek kaynağı insandır.

Kan bağışı, bağışçının kendisine de yarar sağlar. 18–65 yaş arası, 50 kilogramın üzerindeki sağlıklı her birey kan verebilir. Vücut, verilen kanı birkaç hafta içinde yeniler; bazı çalışmalar düzenli bağışın vücutta fazla oksijen radikallerinin birikimini önleyerek yarar sağlayabileceğini düşündürüyor.

Bazı lösemi türlerinde ya da hastalığın tekrarladığı durumlarda tek kurtuluş yolu kemik iliği (kök hücre) nakli olabiliyor. Uygun verici önce kardeşlerde aranır, ancak bir kardeşin uyumlu çıkma olasılığı yalnızca dörtte birdir; kardeşte uyum yoksa umut gönüllü bağışçılardır. Toplumda hâlâ “belden iğneyle ilik alınıyor, felç kalınabilir” gibi gerçek dışı korkular var; oysa süreç kolay ve güvenlidir. 18–50 yaş arasındaki sağlıklı her birey, Kızılay kan bağış noktalarına başvurup yalnızca üç tüp kan örneği vererek TÜRKÖK’e bağışçı adayı olarak kaydolabilir. Bir hastayla doku uyumu çıkarsa Kızılay bağışçıya ulaşır; onayı alınır, sağlık kontrolleri yapılır, ulaşım ve konaklama dahil tüm masraflar karşılanır. Bağışların büyük çoğunluğu ameliyat ve narkoz gerekmeden, koldan kan verir gibi “aferez” yöntemiyle yapılır. Birkaç saat süren bu işlemin ardından bağışçı aynı gün günlük yaşamına döner. Vücut kök hücreleri kısa sürede yeniden üretir; bağışın vericiye kalıcı bir zararı yoktur.